Tarihte İlk Defa Modern Anlamda Denk Bütçe Hazırlayan Kimdir?
Bugün hepimizin kafasında bir soru var: “Denk bütçe yapmak, yani gelir ve gideri eşitlemek, sadece devletlerin yapması gereken bir şey mi?” Gündelik hayatta bile, kişisel bütçemizi dengelemeye çalışırken “acaba doğru yapıyor muyum?” diye düşünüyoruz. İş yerimde her gün sayılarla uğraşıyoruz, ama geçenlerde kafama takıldı: Tarihte gerçekten ilk kim, modern anlamda bir denk bütçe hazırladı? Hani, bir anlamda bunu ilk yapanın, bu konuda yolu açan kişinin kim olduğunu öğrenmek istedim. Sonuçta, hepimiz “denk bütçe” kavramını duyuyoruz ama bu kavramı hayatımıza sokan ilk kişi kim? İşte bu soruyu biraz kurcalamak istiyorum.
Denk Bütçe Nedir? İlk Adımların Atıldığı Yer
Bütçe deyince aklımıza hemen devletlerin yıllık harcamaları gelir. Ama aslında bu, çok daha derin bir kavram. Denk bütçe, devletin ya da herhangi bir kurumun gelirleriyle giderlerinin tam olarak birbirine denk olması demektir. Yani, ne kadar para kazanıyorsan o kadar harcama yapıyorsun, ne eksik ne fazla. Kulağa oldukça mantıklı geliyor değil mi? Ama pratikte işin içine bir sürü değişken giriyor.
Bütçe hazırlamak her zaman kolay olmamıştır. Hadi, bir de düşündüm; kendi hayatımda bile “bu ay bu kadar harcadım, bu kadar da birikim yapmalıyım” diye hesap yaparken zorlanıyorum. İyi bir bütçe yapabilmek için çok dikkatli olmak gerekiyor. Hele hele devasa bir ülke ekonomisi söz konusuysa, işler iyice karmaşıklaşıyor. Ama tarih boyunca bu işin uzmanı olan ilk kişi kimdi? O zamanlar böyle bir kavramın var olup olmadığını sorgulamadan edemedim.
İlk Kim, Modern Denk Bütçeyi Hazırladı?
İlk bakışta “bütçecilik” gibi bir şeyin sadece son yılların popüler bir konusuyla sınırlı olduğunu düşünebilirsiniz. Ama aslında, tarihte ilk defa modern anlamda denk bütçeyi hazırlayan kişi, Fransız ekonomist ve maliye bakanı Jean-Baptiste Colbert‘dir. 17. yüzyılda, Fransa’da önemli mali reformlara imza atmış olan Colbert, Fransız maliyesini düzenleyerek devletin gelir ve giderlerini daha dengeli hale getirmeye çalışmıştır. Tabii ki o zamanlar bizim bildiğimiz modern anlamda bütçeleme yoktu ama, yine de bir devletin maliyesinin dengesini kurma çabası, bugünkü bütçelemenin temellerini atmıştır.
Colbert’in yaptığı şey aslında o dönemdeki bütün finansal düzeni etkileyecek bir adımdı. Ekonominin bir denetim altına alınması ve gelirlerin sistematik bir şekilde toplanması, bugünkü modern bütçeleme yöntemlerine çok yakındı. Ama bir soru daha geldi aklıma: O zamanlar, yani 17. yüzyılda, acaba ekonomi bu kadar büyük ve karmaşık miydi? Bütçeyi yönetmek Colbert için nasıl bir iş yüküydü? Sanırım bu da benim bugünün iş dünyasında, küçük hesapları yaparken hissettiğim kaygılarımdan biriydi.
Günümüz ve Denk Bütçe: Bizim İçin Ne Anlama Geliyor?
Bugün, devletler ve şirketler için denk bütçe yapmak hayli önemli bir konu. Ama kişisel olarak bizler, bütçe denkleştirme işini genelde daha küçük çapta yapıyoruz. Hadi, kendi hayatımdan örnek vereyim: Her ay bir bütçe yapıyorum. Kazandığım parayı giderlerime ve tasarruflarıma paylaştırmaya çalışıyorum. Fakat işin içinde sayılar, harcamalar, anlık istekler girince işler bazen yolunda gitmiyor. Aylık gelirle gideri denkleştirmek, hele hele borçlar varken, hiç de kolay olmuyor. Ama Colbert’in zamanında, bu kadar karmaşık bir sistemle uğraşmak, devlet düzeyinde çok daha zor olmalıydı.
Bu noktada şunu düşünüyorum: Acaba günümüzde, her geçen yıl artan devlet borçları ve ekonomik krizler, denkleştirilmiş bütçe anlayışını ne kadar zorlaştırıyor? Geçmişte, Colbert gibi reformistlerin devlete katkı sağlamak için uyguladıkları modern bütçeleme metotları, günümüz devletlerinin karşı karşıya olduğu ekonomik belirsizliklerle nasıl başa çıkabilir? Mesela, Türkiye’nin şu anki bütçesi ile geçmişteki denk bütçe arasında nasıl bir fark var? Burada, tarihsel ve güncel farkları incelemek, gerçekten oldukça ilginç bir soru olabilir.
Denk Bütçenin Geleceği: Daha Fazla Adım Atılacak mı?
Şimdi de biraz geleceğe bakalım. Colbert’in attığı temellerin üzerinden geçen uzun yıllarda, bizler modern ekonomiyle yönetilen bir dünyada yaşıyoruz. Teknolojinin gelişmesi, dijital ekonomi, devletlerin farklı finansal politikaları… Tüm bunlar denkleştirilmiş bütçeyi çok daha karmaşık hale getiriyor. Günümüzün ekonomik krizi ve pandemi sonrası toparlanma süreci, bizlere bütçe dengesinin ne kadar hassas bir konu olduğunu gösteriyor. Belki de geçmişte olduğu gibi, yine büyük bir reform yapma zamanı gelmiştir.
Yani aslında düşündüğümde, Colbert’in yaptığı şey, sadece bir dönemin işini kolaylaştırmakla kalmamış, aynı zamanda ekonominin nasıl yönetilmesi gerektiğine dair kalıcı bir örnek oluşturmuş. Bugün, devletlerin de bireylerin de iş dünyasında denkleştirilmiş bütçeleri hazırlarken bu ilk adımları unutmadığını düşünüyorum. Ve belki de hepimizin içsel bir sorusu var: Gelecek nesiller, bugünden daha iyi bir denkleştirilmiş bütçeyle mi yaşayacaklar? Belki Colbert’in ilk adımlarına bakarak, o çok karmaşık ve zor gibi görünen ekonomik dünyanın, aslında her geçen gün biraz daha netleştiğini görebiliriz.