Uyuşuk Kime Denir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
İstanbul’da her gün biraz daha kalabalıklaşan sokaklarda yürürken, gözlerim hemen her türlü insanla karşılaşıyor. Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda da, toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adalet konuları üzerine çokça düşünme fırsatım oldu. Bu yazıda, halk arasında sıkça duyduğumuz bir kavramı, “uyuşturuculara” dair önyargıları ve toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden nasıl daha derinlemesine inceleyebileceğimizi tartışmak istiyorum.
Uyuşuk kime denir? Bu soruyu sormak belki de, toplumsal normlar, sosyal statü ve cinsiyet rollerinin oluşturduğu sistematik baskıları anlamanın anahtarlarından biri. Çünkü “uyuşturucu” olmak, çoğunlukla toplumsal ve kültürel bir etiketin, kimin “yavaş”, “tembel” ya da “sorunlu” olduğu konusunda ne kadar etki edebileceğine dair bir yansıma oluyor. Hepimizin dilinde bir şekilde karşılaştığı bu etiketin, bazen kişilerin hayatlarına nasıl damgasını vurduğunu görmek hiç de zor değil.
Uyuşukluk ve Toplumsal Cinsiyet Rolleri
Toplumda bir kişiye “uyuşturucu” demek, en çok iş gücü piyasasında, okulda ya da toplumun genellikle hızla aksiyon alması gereken ortamlarda karşımıza çıkar. Genellikle, bir erkeğin iş yerinde “hareketsiz” kalması, ya da bir kadının sabahları yataktan zor kalkması, hemen “uyuşturucu” olarak etiketlenmesine yol açabilir. Peki, bu durumu toplumsal cinsiyet açısından nasıl ele alabiliriz?
Bir erkeğe “uyuşturucu” denmesi genellikle, onu “erkek gibi” hissetmiyor olmamızla ilgilidir. Bir erkekten “güçlü” ve “aktif” olmasını bekliyoruz. Bu yüzden, iş yerinde, sosyal hayatta ya da evde “pasif” kalmak, bu kişi için bir toplumsal sorumluluk eksikliği olarak görülüyor. Erkeklerin işlevsel olmaları gerektiği yönünde bir baskı varsa, kadınlar için de durum farklı değil ama biraz daha karmaşık. Kadınlardan beklenen, aynı zamanda “hizmet eden”, “ilgi gösteren”, “bakım veren” rolleridir. Eğer bir kadın bu rolleri yerine getirmiyorsa, genellikle “uyuşturucu” ve “tembel” olarak yaftalanabilir.
Örneğin, sabah işe gitmekte zorlanan bir kadına, “Uyuşuksun” demek, onun yalnızca fiziksel değil, psikolojik olarak da güçsüz olduğunu ima etmek anlamına gelir. İşe gitmekte zorlanmak, hem fiziksel hem de zihinsel bir zorluk olabilir. Ama bir kadına bunu söylemek, onun aslında çok daha fazla içsel baskılara sahip olduğunu göz ardı etmek demektir. Kendi işini yapmaya çalışan bir kadın, toplum tarafından yeterince saygı görmediğinde, içinde bulunduğu “uyuşuk” durumun altında ne kadar çok yük taşıdığını kimse anlayamaz.
Uyuşukluk ve Çeşitlilik
“Uyuşuk” kelimesinin, sadece toplumsal cinsiyetle ilgili değil, aynı zamanda etnik kimlik, sınıf ve kültürel çeşitlilikle de çok derin ilişkileri vardır. İstanbul’da toplu taşımada gözlemlediğim şeylerden biri de, her bir kişinin, sosyal kimliği doğrultusunda farklı bir şekilde yargılanması. Üzerinde pahalı bir takım elbise olan bir adam, sabahın kör karanlığında çalışmaya giderken, bir işçi kıyafetleriyle toplu taşıma aracına binen biriyle hemen aynı şekilde değerlendirilmez. İkincisinin, “uyuşturucu” olduğu ya da tembel olduğu düşünülürken, birinci kişi sadece “çalışkan” olarak yüceltilir. Buradaki temel fark, birinin düzenli ve prestijli bir işte çalışıyor olması, diğerinin ise toplumun “alt sınıf” kabul ettiği bir işte çalışıyor olmasıdır.
Bu bağlamda, etnik kimlik üzerinden de benzer ayrımlar yapılır. Daha düşük gelirli mahallelerde yaşayan, genellikle daha dezavantajlı gruplara mensup bireyler, toplumda daha fazla “uyuşturucu” olarak etiketlenir. Oysa ki bu insanlar, toplumsal sistemin getirdiği eşitsizlikler ve fırsat eşitsizlikleri nedeniyle çoğu zaman kendi potansiyellerini tam anlamıyla ortaya koyamıyorlar. Bu, sadece “iş gücü” veya “sosyal hayata katkı” gibi kavramlarla sınırlı bir durum değildir. Kişilerin yaşam tarzları, aile yapıları ve kültürel tercihleri de onlar hakkında bu tür önyargılı değerlendirmelere yol açabilir.
Uyuşukluk ve Sosyal Adalet Perspektifi
Sosyal adalet bakış açısıyla, “uyuşturucu” kelimesinin nasıl şekillendiğine biraz daha derinden bakalım. İster iş yerinde, ister okulda ya da toplu taşımada olsun, bir kişinin “uyuşturucu” olarak tanımlanması, sadece fiziksel bir tembellikten ya da motivasyon eksikliğinden kaynaklanmaz. Aslında, “uyuşturucu” diye etiketlenen kişilerin birçoğu, maruz kaldıkları toplumsal baskılar nedeniyle hareket etmeye ya da ilerlemeye zorlanmışlardır. Birçok kişi, hem ekonomik hem de psikolojik olarak aşırı yüklenmiş ve bu durum onların “pasif” olmalarına yol açmıştır.
Bir örnek vermek gerekirse, sosyal yardım alırken ve düşük gelirle geçinirken, toplumdaki insanlara ne kadar çok çalışıyor olsalar da “Uyuşuksun” denilebilir. Çünkü, toplumsal algı, sadece fiziksel üretkenlik değil, aynı zamanda sosyal statü ve sınıfla da ilgilidir. Bu nedenle, insanlar, kendi içsel güçlerini bulmakta zorlanabilirler.
Peki, bu durumda sosyal adalet ne olacak? Eğer bir kişinin hayatını sadece dışarıdan baktığınızda ve toplumsal normlara göre değerlendirirseniz, o kişi asla kendi potansiyelini ortaya koyamaz. Yani, sosyal adaletin önündeki engel, sadece zenginlikle sınırlı değil; aynı zamanda psikolojik ve sosyal baskılar da büyük bir faktördür.
Günlük Hayatta Uyuşukluk
Toplumda “uyuşturucu” denince, genelde gündelik hayatta sıkça gördüğümüz bir resim aklımıza gelir: Yoğun iş hayatında, okulda, evde sorumluluklarını yerine getirmekte zorlanan bir insan. Ancak, bu insanlar sadece tembel değil. Birçok durumda, kendilerine ek yükler eklenmiş, toplumsal sistemin onlar üzerinde oluşturduğu baskılara karşı koyma güçleri kalmamıştır. Peki ya o insanlar? Onlar gerçekten “uyuşturucu” mu? Yoksa gerçekten sadece haksız bir şekilde etiketlenmiş, güdükleştirilmiş bireyler mi?
İstanbul sokaklarında, hemen her gün sabah işe giderken, etrafımda gördüğüm farklı sosyal sınıflardan, etnik kökenlerden ve cinsiyetlerden insanların “uyuşturucu” diye tanımlandığına şahit oluyorum. Oysa ki, herkesin taşıdığı yük farklı. Önemli olan, bu “uyuşturucu” etiketlerini koyarken, insanların toplumun yarattığı baskılardan nasıl etkilenmiş olabileceklerini göz önünde bulundurmak.
Toplumsal cinsiyet, sınıf ve etnik kimlik gibi faktörler, insanları bir etiketle tanımlamanın ne kadar yanıltıcı olduğunu gösteriyor. İnsanlar, onları “uyuşturucu” olarak etiketlemeden önce bir kez daha düşünmelidir: “Acaba bu kişi gerçekten tembel mi, yoksa sosyal sistemin getirdiği zorluklar nedeniyle mücadele eden biri mi?”